قالب وردپرس افزونه وردپرس
اطـلاعیه بـروزرسانی و تـخفیف هـای ویژه سـایت :
خانه / اهل سنت / نكاتي چند در نقد و بررسي دیدگاه رؤیای پیامبرانه دکتر سروش (هیوا راشدی)

نكاتي چند در نقد و بررسي دیدگاه رؤیای پیامبرانه دکتر سروش (هیوا راشدی)

موجوslider0447453333s29-minنكاتي چند در نقد و بررسي دیدگاه رؤیای پیامبرانه دکتر سروش (هیوا راشدی)

اخیرا مناظره ای بین دکتر سروش و عبدالعلی بازرگان صورت گرفت که دکتر سروش در این مناظره قرآن را رویایی پیامبرانه نامید. گرچه ایشان معمولا رای خود را در لفافه ای می پیچد ولی این بار به وضوح آن را بیان نمود و قرآن را حاصل تراوش فکری و رؤیای پیامبر دانست.

ما در صدد متهم نمودن یا نسبت دادن ناروا به کسی نیستیم اما می خواهیم این فکر را در ترازوی عقل و شرع نهاده و آن را بررسی نماییم. در ایده ایشان دو موضوع محتمل و قابل بررسی است.

1ـ یا این که قرآن از جانب خداوند بوده و تلقی و دریافت پیامبر از خدا با کمال وتمام صورت گرفته است ، که در این صورت کیفیت دریافت آن خللی در اصل موضوع ایجاد نمی کند.

۲ ـ یا پیامبر در رویا تصور نموده که چیزی را از خدا به صورت وحی دریافت می کند و در اصل زائیده تخیلات خود او بوده و محیط و واقع و عرف و آداب بر نوع این رویا تاثیر گذاشته و احکام آن زائیده یک بستر تاریخی خاص می باشد .

ما با احتمال اول زیاد کاری نداریم زیرا از لحاظ عملی و بینشی خلل چندانی ایجاد نمی کند و پیکان خطاب ما رو به سوی احتمال دوم است که در این صورت مشکلات فراوانی به تبع خود می کشاند که باید به آنها جوابی قانع کننده داده شود.

۱ ـ قبل از این که به شیوه دریافت وحی بنگریم باید نگاهی به هدف و نحوه ارسال آن داشته باشیم. باید برایمان تبیین گردد که آیا پیامبر به صورتی اتفاقی به چنین منزلتی رسیده و شاهد بعضی از حقایق بوده و آن را بازگو نموده است یا این که خداوند در ارسال برنامه هدایت برای بندگان از طریق پیامبر بر اساس هدفی خاص و حکمتی مشخص عمل نمود است و صفات کمالش از رحمت، حکمت ، هدایتگری و….. اقتضای فرستادن هدایت را برای بندگانش نموده است. اگر دریافت وحی به صورت رؤیا بوده و پیامبر خالق ومؤثر بر آن است، ، در این صورت آیا باز هم می توان آن را وحی نامید و تصور نمود که این همان مقصد خداوند بوده ویا این که مطابقتی میان وحی دریافتی و مقصود خداوند وجود ندارد و آراء وتخیلات و افکار گیرنده در آن دخیل بوده وتحول ایجاد کرده است بنابر این باید در وصف و شناخت خداوند تجدید نظر شود زیرا خدایی که قرآن به ما می شناساند دارای اراده ای مافوق همه اراده ها بوده و چیزی در آسمان و زمین او را عاجز نمی کند. پس چگونه می توان به او نسبت عجز در رساندن مقصد خود داد . وآیا چنین پیامی می تواند اتمام کتتده حجت بر بندگان باشد؟

2 ـ خداوند در بسیاری از آیات قرآن کریم پیامبر را تهدید می کند، مبادا چیزی از خود به خداوند نسبت دهد و به اسم او به زبان بیاورد که خدا از آن مبرا بوده که در این صورت او را به شدت گرفتار خواهد کرد و انتقام سختی در انتظارش می باشد.

وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ

اگر پيغمبر پاره اي سخنان را به دروغ بر ما مي بست .

لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِين

ما دست راست او را مي گرفتيم .

ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ

سپس رگ دلش را پاره مي كرديم

فَمَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ

وكسي از شما نمي توانست مانع ( اين كار ما در باره ) او شود ( و مرگ را از او باز دارد ). سوره حاقة آيه ۴۵، ۴۶، ۴۷

(وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ.) ال عمران 79

و در ميان آنان كساني هستند كه به هنگام خواندن كتاب ( خدا ) زبان خود را مي پيچند و آن را دگرگون مي كنند تا شما گمان بريد ( آنچه را كه مي خوانند ) از كتاب ( خدا ) است ! در حالي كه از كتاب ( خدا ) نيست . و مي گويند كه : آن از نزد خدا ( نازل شده ) است و با اين كه از سوي خدا نيامده است و به خدا دروغ مي بندند و حال آن كه مي دانند ( كه دروغ مي گويند )

سوالی که مطرح است این است که تقول به چه معنا است و آیا کسی که چیزی را در حالت رویا دیده باشد و آن را به خدا نسبت دهد مصداق آن نیست و آیا رؤیا می تواند بازگو کننده ومنعکس کننده آراء واقعی کسی باشد. اگر کسی دکتر سروش را در رویا دیده و بعد از بیداری چیزی را از قول ایشان بازگو نماید، آیا او آن را از اقوال خود به شمار می آورد یا منکر آن می گردد. پس چگونه می توان رویای پیامبر را جزء اقوال خداوند به حساب آورد.

در این تهدید قرانی به صراحت بیان شده است که اگر پیامبر چییزی را به خدا نسبت دهد رگ قلب او را قطع می کنیم اگر قرآن رویا بوده و پیامبر با دروغ آن را به خدا نسبت دهد باید این وعده قرآنی تحقق می یافت.

3 ـ آن چه که در ایده رویای پیامبرانه مطرح است این است که پیامبر عروج یافته و به منزلت و جایگاهی رفیع می رسد که حقایق را در یافت می کند. به این حالت صعود و عروج گفته می شود، حال آن که خداوند همیشه کلمه نزول را برای قرآن به کار می برد که عکس صعود می باشد. یعنی این وحی است که فرود می آید و به کرات در قرآن بیان شده است. وجزء شروط ایمان می باشد و خود پیامبر نیز به آن باور و یقین داشته است چنان که قرآن می فرماید:

(آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ) فرستاده ( خدا ، محمّد ) معتقد است بدانچه از سوي پروردگارش بر او نازل شده است ( و شكّي در رسالت آسماني خود ندارد ) بقره ۲۸۶

(والَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِالآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ) بقره4

آن كساني كه باور مي دارند به آنچه بر تو نازل گشته و به آنچه پيش از تو فرو آمده ، و به روز رستاخيز اطمينان دارند .

بنابراین یا پیامبر در ادعای خود صادق است وهمچنان که در قرآن بدان اشاره شده آن را از خدا دریافت نموده و یا آن را در رویا دیده اما به خدا نسبت می دهدکه در این صورت صادق نبوده و چگونه می توان از او پیروی نمود.

۴ـ جناب دکتر سروش باید بیان می کرد که تعهد و الزام ما نسبت به رویایی که پیامبر دیده است چیست.

به فرض صدق این موضوع وظیفه ما در قبال این رویا چیست.

آیا ما تعهدی نسبت به پایبندی به این برنامه داریم یاخیر وآیا ثواب و عقابی در صورت عمل یا ترک این برنامه بر ما

مترتب خواهد شد یا نه؟ و آن همه تهدیدات قرآنی برای منکرین این برنامه آسمانی صدق است یا کذب؟ یا این موضوعی اختیاری بوده و هر کس در هر جا صلاح دید از آن پیروی می نماید. وآیا حیات اخروی در گرو اجرا یا ترک این رؤیاست یا نیست؟ اگر هست چگونه خداوند زندگی جاودان را درگرو یک رؤیا قرار می دهد و اگر نیست در این صورت فرق میان حق و باطل در چیست. آیا از نگاه ایشان این رؤیا یک امر حقی است، در حالی که حق باید پشتوانه اجرایی داشته باشد. وتفاوتش با باطل در نتیجه و خاتمه خواهد بود به این معنی که اگر پایان کار باطلی بهتر از حق باشد پس هر دو معانی خود را از دست خواهند داد. و نمی توان این را حق یا آن را باطل نامید.

5ـ اگر ما بخواهیم اسلام را به کسی عرضه کنیم با این تعریف که این حاصل تراوش فکری کسی در رؤیا می باشد. که به مرحله ای از رشد و تعالی روحی رسیده است و به بعضی از حقایق امور پی برده و اینک ما می خواهیم آن را به صورت قوانین زندگی در آورده و به آن پایبند باشیم و ثواب و عقابی نیز بر ان مترتب نمی باشد. چه کسی به چنین اسلامی گرویده و پایبند می شود و در حد وصول به تقوی به آن ملتزم می گردد.

6 ـ از دیدگاه دکتر سروش قصص قرآنی یک وجود واقعی نداشته و حاصل تراوشات فکری و تخیل پیامبر است. آن جا که به وضوح قضیه تبدیل شدن یهود را به میمون انکار نموده و گویا این موضوع در تخیل پیامبر خدا صورت گرفته نه در واقع ( و قلنا لهم کونوا قردۀ خاسئین ) بقره 65و به آنها گفتیم به شکل میمونهای طرد شده در آیید.

گرچه در این جا خداوند مثال نزده بلکه خبر می دهد وسیاق کلام خبری است. با چنین نگرشی، در ذهن شنونده تمام قصص قرآن در معرض این اتهام قرار می گیرند که شاید نه نوحی بوده و نه ابراهیم ونه فرعون و…………… در حالی که خداوند این قصص را حق می نامد و بعد از ذکر انبیاء، ذکریا ، یحیی، وعیسی در سوره ال عمران می فرماید:

(إنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلاَّ اللّهُ وَإِنَّ اللّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) بيگمان اين ( چيزي كه درباره عيسي بر تو مي خوانيم ) سرگذشت واقعي ( مسيح ) است ( و ادّعاهائي همچون الوهيّت عيسي و فرزند خدا بودن او ، بي اساس است ) و هيچ معبودي جز خداوند يگانه نيست و خداوند داراي عزّت و حكمت است. ال عمران

ودر جای دیگر بیان اخبار این قصص را که جزء غیب بوده دلیلی بر حقانیت قرآن ونزولش از جانب کسی که اسرار را در آسمان و زمین می داند بر می شمرد. و بعد از بیان قرعه برای کفالت مریم می فرماید :

ذَلِكَ مِنْ أَنبَاء الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيكَ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُون أَقْلاَمَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُون. اين ( چيزهائي كه گفته شد ) از جمله خبرهاي غيبي است كه آن را به تو وحي مي كنيم و تو در آن هنگام كه قلمهاي خود را ( براي قرعه كشي به درون آب يا كيسه اي و . . . ) مي افكندند تا ( روشن شود بر طبق قرعه ) كدام يك سرپرستي مريم را بر عهده گيرد ، و بدان هنگام كه ميان خود ( بر سر سرپرستي او ) كشمكش داشتند حضور نداشتي ( و همه اينها از راه وحي به تو مي رسد ) ال عمران 44

حقانیت نامیدن این قصص از جانب خداوند آیا می تواند دلیلی غیر از منطبق بودن آنان با واقعیت باشد.

7 ـ در باب تشبیه پیامبر به حالات شاعرانه که در نوشته های دیگر دکتر سروش به آن اشاراتی شده است باید گفت

که تفاوت این دو موضوع همچون آسمان و ریسمان است. اولا وقتی به اشعار شاعری چون مولوی می نگریم در می یابیم که تربیت و تلمذ ایشان در گفته هایش بسیار نمایان است به این معنی که معانی را در قالبی از دانسته های قبلی خود می ریزد و به عبارتی خلق الفاظ و علم نمی کند به زبانی ساده تر مولوی معانی را با زبان همان داستانها و مطالبی که قبلا آموخته بیان می کند اما از جایی صحبت نمی کند که پیشینه ذهنی از آن نداشته باشد. و وجود آیات و احادیث فراوان در مثنوی اثبات این ادعاست و از جهتی دیگر این معانی نتوانسته به واقعیت نزول کرده و جامعه ای پایه ریزی کندکه تمام ارکانش بر اساس آن ضوابط باشد. اما پیامبر قبلا نه کتابی خوانده و نه علم آموخته و نه در محیط پیرامونش رنگ و بویی از آن مفاهیم وجود دارد. در کجای جامعه عربی سخنی از خلقت اولیه هستی و پایان آن وانبساط جهان به میان آمده است اگر قرآن را با اشعار دوران جاهلی بسنجیم که نماد سخنوری و علم بوده اند در می یابیم که هزاران مطلب در آن وجود دارد که اثری از آن را در تراث جاهلی نمی یابیم و عکس آن نیز صادق است معانی و موضوعات فراوانی در اشعار و ادبیات جاهلی قله ارزش بوده که اثری از آن را در قرآن نمی نیست.

8 ـ خداوند در قرآن وعده عذاب دردناک و سخت را به مکذبین می دهد. ( ویل للمکذبین ) تکذیب به چه معنی است و از دیدگاه قرآن کریم مکذبین چه کسانی هستند و چه چیزی را تکذیب نموده اند . با نگاهی گذرا به این ایات برایمان عیان می گردد که تکذیب رسل اساس این مصطلح است .

( وَإِن يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ ) فاطر 35

اگر تو را تكذيب كنند ، ( غم مخور ، چيز تازه اي نيست ، و ) پيغمبران پيش از تو نيز مورد تكذيب قرار گرفته اند . ( خدا حاضر و ناظر است و سرانجام ) همه كارها به سوي خدا برگردانده مي شود ( و از آنها پرس و جو مي گردد و بدانها پاداش و پادافره داده مي شود )

تکذیب رسل چیست؟ مگر غیر از این است کسی را که مدعی است کلامی از جانب خداوند برای هدایت بندگان آورده و در ارتباط با خالق است به دروغ نسبت داده و کلامش را غیر واقعی و کذب بدانیم . گر چه تفاوت تعبیر ما در انکار ادعایش فرقی در اصل موضوع ایجاد نمی کند. و چه فرقی میان رؤیا دانستن قران با تکذیب آن است ؟ ما در صدد صدور حکم برای کسی نیستیم و دوست ندارم چنین برداشتی از این نگاشته صورت گیرد. اما اینها مشکلاتی است که در صورت قبول این ایده بر آن مترتب می گردد. و صریح تر از همه اینها خداوند نسبت دادن قرآن را به قول بشر مورد سرزنش سخت و عقاب مهلک قرار می دهد ، و می فرماید:

فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ

آن گاه گفت : اين ( كتاب قرآن نام ) چيزي جز جادوي منقول ( از پيشينيان و روايت شده از ديگران ) نمي باشد

إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ

اين ( چيزهائي كه محمّد كلام آسماني نام مي دهد ) چيزي جز سخن انسانها نيست.

سَأُصْلِيهِ سَقَرَ

هرچه زودتر او را داخل دوزخ مي سازيم و بدان مي سوزانيم . مدثر 26

اگر قرآن رؤیاست چرا پیامبر از نسبت دادن آن به خودش بسیار کراهت داشته و به گوینده این سخن وعده عقاب سخت می دهد. و این همه تناقض چگونه می تواند با هم جمع گردد.

9 ـ قرآن برای آیات، تلاوت به کار می برد و این به معنی خواندن مطلبی برای کسی است که آن را می شنود پس شیوه دریافت قرآن نمی تواند رؤیا باشد همچنانکه به کرات در قرآن تکرار شده است .

( تِلْكَ آيَاتُ اللّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ ) بقره 252

اينها آيات خدا است كه آنها را به حق بر تو مي خوانيم و تو از زمره فرستادگان ( خداوند ) هستي .

(تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ ) جاثیه ۶

اينها آيات خدا است كه به حق بر تو مي خوانيم . با اين حال ، اگر به خدا و آيات او ( با وجود اين همه دلائل موجود در گستره جهان و پيدا در عبارات قرآن ) ايمان نياورند ، پس به چه سخني ايمان مي آورند ؟ !

10ـ امروزه در علم روانشناسی برای ایجاد تغیر در افراد اهتمام زیادی به قضیه تلقین و ایجاد باور داده می شود و مدار تغییر فرد بر ایجاد یقین و اعتماد به توانمندی خود و زدودن شک و تردید در زندگی می باشد. و فرد زمانی قادر است کاری را انجام دهد که باور کامل در او ایجاد گردد. وآن ایمانی که منشا تغییر و تحول است همین ایمان دور از تردید می باشد که خداوند به آن اشاره می نماید :

( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ ) حجرات 15

مؤمنان ( واقعي ) تنها كسانيند كه به خدا و پيغمبرش ايمان آورده اند ، سپس هرگز شكّ و ترديدي به خود راه نداده اند ، و با مال و جان خويش در راه خدا به تلاش ايستاده اند و به جهاد برخاسته اند . آنان ( بلي آنان ، در ايمان خود ) درست و راستگويند.

در این آیه به صراحت بیان شده است کسانی می توانند در راه خدابا جان و مالشان فداکاری کنند که ایمانی داشته باشند که تردید در آن راه نیابد اما باور و ایده ای که قرآن را رؤیای پیامبر بداند، فارغ از نیروی تحول ساز بوده و بعد از مدتی آثارعبادی و اخلاق ایمانی در صاحب این باور کمرنگ می گردد و همچنان الکسیس کارل می گوید: خطاهای فیزیکی در اندک زمانی معلوم می گردند اما خطاهای منهجی ده ها به طول می انجامد تا آثار آنان عیان گردد.

11ـ چهارده قرن بر این امت اسلامی می گذرد، از رسول خدا روایتی نشده که این قرآن را رؤیای خود بنامد و از صحابه و تابعین و امامان وبزرگان وعلمای امت نیز چنین چیزه نقل نشده است و کسی این ادعا را نکرده است و آیا می توان آنان را بر خطا و ضلالت پنداشت و اینک کسی مفهوم یک رسالت را از آورنده آن و ناقلان و اساتید اولیه اش بهتر درک نموده باشد در حالی که خداوند آنها را صادق خطاب می کند و هدف از ارسال آن را بر پیامبر تبیین آن برای مردم بیان می کند وچگونه پیامبر این موضوع را تبیین ننموده است ونکته پایانی این است .کسی که صاحب این فکر می گردد، به چه شاخصه و ویژگی بارزی دست می یابد و نتیجه عملی آن چیست . همچنانکه بزرگی می فرماید علم دانستن مجهولات نیست بلکه استفاده از دانسته هاست. اینها نکاتی بود که جای تامل دارد و برای اینکه سخن به درازا نکشد از آوردن بسیاری از مطالب دیگر صرف نظر نمودیم. برای پاسخ یا باز ارسال، اینجا را کلیک کنید.

مطلب موجود در این لینک نیز خالی اط لطف نیست.

http://christianity.mihanblog.com/post/853

درباره ی سـلیمی

نویسنده و مترجم

مطلب پیشنهادی

برگزاری کنگره «اتحادیه جهانی علمای مسلمان» از 12تا 17آبانماه در استانبول

کنگره پنجم اتحادیه جهانی علمای مسلمان از 12 تا 17 آبانماه در شهر استانبول ترکیه …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *